افرینش

این گیاه توسط اعراب به کشورهای مصر، مراکش، اسپانیا و غرب آفریقا نیز منتقل گردیده است.

برنج از قدیمی ترین گیاهانی است که در جهان کشت می شود  و دانه آن به مصرف غذای انسان می رسد، به طوری که هم اکنون غذای عمده بیش از نیمی از مردم مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری را تأمین می کند.                                                                                                                                                                                                                 

بدنبال کشف سموم آلی مصنوعی و کاربرد گسترده آنها علیه آفات بهداشتی و کشاورزی در طی چند دهه پس از جنگ جهانی دوم، بشر به این نتیجه رسید که آنچه در ابتدا به عنوان معجزه قرن بیستم شناخته شده بود اکنون به معظلی بزرگ تبدیل گردیده است. در سال 1980 در کل کشورهای جهان حدود 1400 نوع ماده شیمیایی آفت کش در ده ها هزار فرمولاسیون مختلف و به میزان تقریبی 2 میلیون تن ماده مؤثرمصرف می شده است. چنانچه این میزان را با سالهای قبل از آن مقایسه  کنیم  نشان می دهد که مصرف سالیانه آفت کش ها به نسبت 4/6 درصد رو به افزایش بوده است. علیرغم موفقیت های قابل توجهی که در ابتدا به وسیله سموم شیمیایی بدست آمده بود تأثیر این مواد روز به روز رو به کاهش نهاد. به عنوان مثال در آمریکا از سال 1940 تا 1975، با وجود 10 برابر شدن مصرف حشره کش ها میزان خسارت آفات حشره ای از 7 درصد به 13 درصد افزایش یافته است. علاوه بر افزایش خسارت آفات اثرات سوء زیست محیطی را نیز که ناشی از مصرف بی رویه سموم شیمیایی می باشد نباید از نظر دور داشت.

به طور کلی مراحلی را که منجر به پیدایش تفکر جدیدی به نام مبارزه تلفیقی با آفات                 

Integrated   Pest   Management              (   IPM)

گردیده است می توان به صورت زیر خلاصه نمود :

1-  مصرف مداوم سموم شیمیایی، به تدریج نژادهای مقاومی در بین جمعیت آفات بروز نموده که جای افراد از بین رفته را به خوبی پر می نمایند.

2-  با افزایش تدریجی مقاومت در بین آفات، مصرف سموم شیمیایی نیزگسترش یافته و زارعین با استفاده ازغلظت بالاتر و دفعات بیشتر سم پاشی سعی در رسیدن به حد کنترلی که قبلا" توسط آفت کش ها اعمال می شده است خواهند نمود.

3-  افزایش مصرف سموم شیمیایی، نژادهای مقاوم بیشتری را در آفات به ظهور می رساند اما در مقابل دشمنان طبیعی آفات که نسبت به این مواد حساسترند به ورطه ی نابودی کشیده می شوند.

4-  بعضی از آفت کش ها به صورت تجمعی درطبیعت باقی مانده و در زنجیره های غذایی مختلف وارد می گردند. تعدادی نیز بقایای نامطلوب خود را بر روی مواد غذایی مورد استفاده انسان ودام باقی می گذارند.

5-  بامشخص شدن خطرات جدی مبارزه تک بعدی با آفات که فقط مبتنی برمصرف سموم شیمیایی است، سایر روشهای مبارزه نیز مورد ارزیابی دقیق تر قرار گرفته و ترکیبی از بهترین روش ها که ضمن تأمین منافع اقتصادی انسان ضامن حفظ محیط زیست وی نیز باشد تحت عنوان مبارزه تلفیقی با آفات ارائه می گردد. 

     آفت :

     به طور کلی هر عاملی که در رقابت با منافع انسان قرار گیرد، اعم ازعوامل زنده یا غیر زنده را آفت گویند.       

 مدیریت تلفیقی آفات : Integrated   Pest   Management   

یک سیستم تصمیم گیری برای کنترل آفات است که با در نظر داشتن اصول اکولوژیکی، اصول اقتصادی و علایق تولید کنندگان، تلفیقی از روشهای مختلف کنترل ( بیولوژیکی، زراعی، مکانیکی، فیزیکی، رفتاری، شیمیایی و... ) را به گونه ای به کار می برد که سود دهی اقتصادی حداکثر و زیان وارده به محیط زیست به حداقل ممکن برسد.

برقراری شیوه IPM یک بخش مهم از برنامه های درازمدت جهانی کشاورزی پایداراست و این موضوع توسط کمیته جهانی غذا وابسته به FAO و کنفرانس زیست محیطی  ریو امضاء شده و مورد تأکید قرار گرفته است.

برنامه اجرایی مدیریت تلفیقی آفات دارای مراحل زیر است :

الف : بررسی های اکولوژیکی

شناسایی آفات و دشمنان طبیعی آنها، تعیین مناطق انتشار و تهیه بانک اطلاعاتی برای آنها.

ب : بررسی های اقتصادی

ارزیابی میزان خسارت آفات کلیدی و آفات درجه دوم.

ج : مدیریت تلفیقی ( تلفیق روشها )

تلفیق روشهای کنترل ( بیولوژیکی، زراعی، شیمیایی و ... ) برای کاهش جمعیت آفات کلیدی و آفات درجه دوم بر اساس زیست شناسی و مراحل حساس زندگی آنها.

د : اجرا، ارزیابی، ترویج و توسعه

آموزش و جلب مشارکت کشاورزان و اجرای برنامه مدیریت تلفیقی آفات به کمک آنان.

محصول برنج هر ساله، مورد حمله و هجوم آفات متعددی از جمله کرم ساقه خوار قرارمی گیرد. در نتیجه هر ساله کشاورزان وادار به مصرف هزینه های زیاد جهت کنترل آنها می شوند.

کرم ساقه خوار برنج :  Chilo  suppressalis  Walker                                   Syn : Chilo  simplex  Butler                                                          

                                                Lep . Pyralidae  )                                    )

مناطق انتشار :

حشره ای است که اولین بار در سال 1863 در دنیا شناخته شد.

برای اولین بار در سال 1906 از این حشره به عنوان یکی از خطرناکترین آفات برنج دردنیا نام برده شد و مدت های بسیا زیادی است که در حدود 35 کشور، کشاورزان در مزارع برنجکاری خود از خسارت این آفت زیان می بینند.

این آفت در کشورهایی از قبیل : ژاپن، تایوان، استرالیا، برمه، بنگلادش، چین، هند، ایتالیا، مالزی، تایلند، نپال، اسپانیا، مصر، سری لانکا، ویتنام، کامبوج، پرتقال و جزایر هاوائی شیوع  دارد. به طوری که شالیکاران بعضی ازکشورهای آسیایی نظیر ژاپن و تایوان، این حشره را در ردیف مهمترین آفات محصول برنج مناطق خود می دانند.

این پروانه در ایران نیز اولین بار در شهریور ماه سال 1351 در مزارع تنکابن ( شهسوار) و رامسر طغیان کرد و در مدت کوتاهی با افزایش جمعیت و طغیان خود و ایجاد خسارت اقتصادی شدید نظر همگان را جلب نمود. در مورد چگونگی ورود این آفت اطلاعات دقیقی دردست نیست ولی گفته می شود که توسط کاه و کلش های همراه مرکبات از پاکستان به ایران وارد شده است.

پس از ورود این آفت در شهریور 1351 کارشناسان کشاورزی کوشش های زیادی را جهت کنترل آن در تنکابن و رامسر انجام دادند، تا مانع اشاعه آن به مناطق دیگر گردد. اما متأ سفانه نتیجه مثبتی حاصل نشد ودرعرض چند سال تمامی شالیزارهای شمال به این آفت آلوده شد.

 این آفت در تمام مناطق برنجکاری استانهای گیلان و مازندران وجود دارد. خسارت کرم  ساقه خوار در ایران در سالهای اول طغیان آن به دلیل عدم آشنایی با زندگی آفت و عدم اجرای روش صحیح مبارزه، به قدری زیاد بود که در موارد زیادی کشاورزان از برداشت محصول خود صرفنظرنمودند.

مرفولوژی ( شکل شناسی ) :

 پروانه های ماده به رنگ زرد روشن و یا متمایل به قهوه ای و پروانه های نر تقریبا" خاکستری  هستند. در هر دو جنس رنگ بالهای عقبی سفید بوده و روی بالهای جلویی چند لکه نقره فام  وجود دارد. طول بدن از 10 تا 13 میلیمتر متغییر بوده و عرض پروانه های نر با بالهای باز 20 تا 23 میلیمتر و پروانه های ماده تا 30 میلیمتر می رسند.

تخم :

تخم های تازه گذارده شده سفید متمایل به زرد بوده که به مرور به خاکستری و سپس تغییر رنگ می دهند. تخم ها در امتداد رگبرگها گذارده می شوند.

لارو :

بدن لاروها به رنگ قهوه ای متمایل به خاکستری بوده و درلاروهای مسن کپسول سر دارای رنگ قهوه ای تیره می باشد و در سایر سنین زرد متمایل به قهوه ای است. در پشت لارو، پنج نوار طولی قهوه ای رنگ وجود دارد. عموما"  طول لاروهای کامل 26 میلیمتر و عرض آنها 7/2  میلیمتراست.

شفیره :

طول شفیره 12 تا 15 میلیمتر و قطر آن 5/2 تا 5/3  میلیمتر بوده و رنگ آن از قهوه ای روشن به قهوه ای تیره تبدیل می شود. یک سوم انتهای شفیره به طرف پشت خمیده است و دو زایده قلاب مانند نیز در انتهای بدن شفیره مشاهده می شود.

زیست شناسی و طرز خسارت :

کرم ساقه خوار که به ساقه برنج حمله می کند،  زمستان را به صورت لارو کامل در داخل ساقه های خشک برنج و یا علف های هرز اطراف مزارع به سر می برد. در اوایل اردیبهشت هنگامی که درجه حرارت حداقل 10 درجه سانتیگراد باشد شفیره ها در داخل ساقه های  باقی مانده برنج سال قبل و یا  علف های هرز مزرعه در داخل سوراخ های ایجاد شده توسط لارو ها تشکیل می گردد. مدت شفیرگی بسته به درجه حرارت محیط متفاوت بوده و بین 6 تا 12 روز متغییر است.

به طور متوسط حدود 10 روز به بعد، یعنی حدود 20 اردیبهشت ( گیلان ) اولین پروانه ها ظاهر می شوند و دراواسط خرداد به حد اکثر مقدار خود می رسند. این پروانه ها شب پرواز بوده و بیشترین میزان فعالیت آنها در ساعت 9 شب می باشد.

پروانه های نر و ماده 24 ساعت پس از خروج جفت گیری می نمایند و تخمهای خود را به صورت دسته های 3 تا 250 عددی روی ساقه یا قسمت رویی و یا زیرین برگهای فوقانی، برگهای پایینی و یا زمین های اصلی می گذارند.

عمر پروانه ها حداکثر یک هفته می باشد و در این مدت به طور متوسط 230 عدد تخم، توسط هر پروانه گذارده می شود. تفریخ تخم ها در درجه حرارت 10 تا 12 درجه سانتیگراد به مدت 5 تا 11 روز بسته به درجه حرارت محیط  انجام می گیرد.

لاروها پس از تفریخ، در ابتدا مختصری از پارانشیم برگ تغذیه نموده و سپس از محل غلاف با ایجاد سوراخ، وارد ساقه می شوند و با تغذیه از درون ساقه باعث خشکیدگی  جوانه های مرکزی برنج می گردند و به تدریج که لاروها رشد می نمایند، ساقه های اطراف را نیز آلوده می نمایند. لاروهای کامل قبل از تبدیل شدن به حالت شفیره برای خروج پروانه از ساقه سوراخ بزرگی در آن ایجاد می کنند. لاروها پس از 21 تا 37 روز تبدیل به شفیره شده و 7 روز بعد پروانه های نسل دوم از آن خارج می گردند که این موقع حدود اواسط تیرماه دراستان گیلان است.

کرم ساقه خواردرسال  2 تا 3 نسل دارد. موقع ظهوراین نسل در استان گیلان به شرح زیر می باشد :

نسل اول : از 20 اردیبهشت ماه تا اواخر خرداد ماه ظاهر می شود ( زمان نشاء کاری ).

نسل دوم : از اواسط تیر ماه شروع و در اواخر تیرتا اوایل مرداد ماه به حداکثرمی رسد ( زمان خوشه دهی ).

نسل سوم : این نسل اغلب در هنگام برداشت برنج ظهور می نماید.

نسل دوم و حتی نسل سوم درارقام دیر رس برنج  که همزمان با خوشه کردن و گل دادن برنج  است، پدید می آید که در این صورت باعث عدم تشکیل خوشه شده و درنتیجه خوشه ها ( پانیکول ها ) خشک می شوند. در این صورت پانیکول های برنج به رنگ سفید درمی آیند که این حالت را white  head  می گویند. اگر حمله آفت دیرتر اتفاق افتد یعنی در مرحله تشکیل دانه بوده و منجر به سفید شدن پانیکول ها نگردد، در این صورت باعث لاغری دانه ها گردیده و این نوع برنج ها درموقع برنج کوبی شکسته شده و ازکیفیت محصول بدست آمده کاسته می شود.

نسل های اول آفت نیز به نشاءهای برنج حمله نموده و باعث خشکیدگی برگهای میانی نشاءها در مراحل اولیه رشد برنج می گردند . گاهی اوقات نیز حمله آفت در پایان فصل رویشی اتفاق می افتد که در این صورت ساقه های آلوده در صورت وزیدن باد شکسته شده و نابود می شوند.

عوامل تغییر دهنده جمعیت آفت :

1-  دیر کشت کردن مزرعه : هوای سرد بهار که باعث دیر کشت نمودن مزرعه می شود یکی از عوامل بالا رفتن جمعیت آفت می باشد.

2-  بقایای محصول : بقایای گیاهی موجود در مزرعه سبب می شود شرایط برای پایداری آفت مهیا و اثر عوامل نامساعد روی آن کم شود.

3-  قطع بوته ها از بالاتر از 7 سانتیمتری : ( 60 درصد لارهای زمستان گذران آفت در این محدوده بسر می برند ) لذا هرگونه عملیاتی که منجر به قطع بقایای محصول از سطح زمین و پاکیزگی مزرعه شود، در نامساعد کردن شرایط  برای بقای زمستانه آفت مؤثر می باشد.

4-  ارقام با سیلیس پایین : ارقام با سیلیس کم در ساقه ها، باعث طغیان می شوند. بنابراین هرچه میزان سیلیس ساقه ها بالا باشد در نامناسب بودن محتویات گیاه برای تغذیه مفید و مؤثر است.

5-  برنج هایی که برگ و ساقه طویل دارند، به تغذیه و خسارت آفت حساستر می باشند. بنابراین وضعیت گیاه در تغذیه آفت بسیار تعیین کننده است.

6-  مصرف بیش از اندازه کودهای شیمیایی : مصرف کودهای ازته باعث تشدید خسارت این آفت می شود، پس مصرف کود باید متناسب با نیاز گیاه و وضعیت خاک مزرعه صورت گیرد.

روش های کنترل :

 کنترل زراعی :

1-  جمع آوری برگهای آلوده در هنگام نشاء : ممکن است کشاورزان به دلیل عدم آشنایی با این آفت نشاءهای آلوده را از خزانه به مزرعه اصلی منتقل نمایند. در صورت آلودگی برگها، جمع آوری برگهای آلوده به تخم، سوزاندن و له کردن آنها در کاهش جمعیت آفت بسیار مؤثر است.

2-  اجرای کشت گیاه دیگر بعد از برداشت برنج : مستوفی پور و حیدری (1367) با بررسی عملیات زراعی و کشت شبدر برسیم نتیجه گرفتند که آلودگی در زمینهای آیش نسبت به زمینهایی که به زیر کشت شبدر برسیم رفته، بیشتر است. اگرچه آنها مهمترین عامل انتقال آفت ازسال قبل به سال بعد را علفهای هرز میزبان حاشیه مزرعه که کانون و منبع ذخیره و نگهداری لاروهای زمستان گذران آفت می باشند دانستند. این لاروها در اوایل بهار به شفیره و سپس به حشرات کامل تبدیل می شوند و آلودگی و خسارت زراعت جدید برنج را باعث می شوند. لذا هرگونه عملیات زراعی که برای انهدام آنها از نیمه اول فروردین ماه و قبل ازتبدیل شدن لاروها به شفیره و پروانه انجام شود در تقلیل جمعیت ساقه خوار بسیار مؤثر است.

3-  کف بر کردن محصول : در موقع برداشت، محصول حتی المقدور بایستی کف برشود و یا به عبارت دیگراز پایین و نزدیک طوقه گیاه برداشت شود تا تعداد کمتری لارو زمستان گذران در مزرعه باقی بماند.

4-  جلوگیری از انتقال آفت به انبار : خوشه های بریده شده را به مدت چند روز روی زمین در همان مزرعه نگهداری می کنند تا خشک شوند و سپس با خرمنکوبهای معمولی خرد می نمایند تا بدینوسیله لاروها، له شده و از بین بروند و در صورت عدم دسترسی به خرمنکوب می توان با استفاده از فستوکسین آن را ضد عفونی نمود.

5-  آب تخت کردن مزرعه  بلافاصله  بعد از شخم : اجرای این روش در کاهش جمعیت لاروهای زمستان گذران بسیار مؤثر است.

6-  کندن و سوزاندن علف های هرز حاشیه مزارع : چون آنها عامل اصلی نگهدارنده لارو زمستان گذران و از مهمترین عوامل انتقال آفت از سالی به سال بعد می باشند، بنابراین، انهدام کامل آنها در سطح منطقه گام مهمی در به حداقل رساندن جمعیت آفت است.

7-    استفاده از ارقام زودرس یا تهیه خزانه زیر پلاستیک.

8-  استفاده از ارقام مقاوم : صائب و محمد صالحی (1377) در سال 1374 ، 78 رقم خارجی را مطالعه کردند که در بین ارقام مذکور رقم  بی نام  با 15 درصد سفید شدگی خوشه ( V.H) مقاومترین بوده ولی همه ارقام مورد مطالعه یک هفته مانده به برداشت محصول حساس بودند. آنها در مطالعه دیگری که در سال 1376 انجام دادند، رقم خزر را رقم مقاوم و رقم شاه پسند را به عنوان رقم حساس معرفی کرده اند. درآزمایشی دیگر نیز رقم نعمت مقاومترین رقم بوده است.

 شکار پروانه ها با تله نوری :

به منظور جمع آوری حشرات کامل و ممانعت از تخمریزی آنها می توان از تله نوری با نور زرد استفاده نمود زیرا این حشره به سمت نور زرد بهتر جلب می شود.

 کنترل فرومونی :

 بر اساس تحقیقات صائب (1382) این روش مانع جفتگیری 90 درصد پروانه های موجود در مزرعه می شود و در مناطقی که جمعیت آفت بالا باشد مؤثر است و هر قدر سطح اجرای عملیات گسترده تر و یا میزان بکارگیری ماده فرمونی در طبیعت بیشتر باشد، میزان موفقیت این روش در کاهش جمعیت و جلوگیری از خسارت آفت افزایش می یابد.

مبارزه بیولوژیک :

می توان از روش های بیولوژیک  که مؤثر نیز می باشد استفاده کرد. دراین روش از دو گونه زنبور پارازیت شفیره نسل زمستانه، از خانواده Ichneumonidae   ؛ یک نوع زنبور پارازیت  پلی فاژلارو به نام  Apanteles sp. و دو گونه زنبور پارازیت تخم از خانواده  Trichogrammatidae ،  یک نوع سوسک شکاری از خانواده  Staphylinidae  که از تخم  کرم ساقه خوار تغذیه می نماید.

یک نوع سن شکاری که پوره های آن لارو و پروانه ساقه خوار برنج را می خورد به نام  

 Andralus    spinidem  یک نوع قارچ به نام Beauveria که روی لارو یا شفیره ایجاد بیماری می نماید و همچنین از ویروس بیماریزا استفاده می شود. این عوامل دشمنان طبیعی آفت می باشند. بنابراین در حفظ و کنترل آنها باید اقدامات اساسی انجام گیرد.

مبارزه شیمیایی :

بر اساس مطالعه خسرو شاهی و همکاران (1354) عملکرد حاصل از کاربرد سموم گرانول بهتر از سموم امولسیونی بوده است. آنان معتقدند که دو بار سم پاشی با گرانول پاشی با سم دیازینون، می تواند 60 درصد محصول را حفظ نماید. 

1-  لیندین : این سم دارای فرمولاسیون %25 wp بوده و می توان آن را به مقدار 5 کیلوگرم درهکتارمصرف نمود. بهترین زمان مصرف سم 4 تا 5 روز قبل از نشاءکاری برنج است.

2-   فنیتروتیون : فرمولاسیون آن به صورت %50 EC می باشد. این سم را یک یا دو نوبت طبق اطلاعیه اداره کشاورزی منطقه، یعنی 4 تا 5 روز قبل از نشاءکاری در سطح شالیزار محلولپاشی می نمایند و مقدار مصرف آن 5/1 لیتر در هکتار است.

3-  دیازینون %10 : این سم به صورت گرانول %10 درصد می باشد. مقدار مصرف آن 15 کیلو گرم در هکتار در یک یا دو نوبت طبق اطلاعیه ( قبل از نشاءکاری ) است. در نوبت دوم می توان با نظر کارشناس، سم را  مصرف نمود یا اینکه 30 کیلوگرم گرانول %5 استفاده نمود.

4-  دیازینون %5 : این سم به صورت گرانول %5 درصد می باشد. مقدار مصرف آن 40 کیلو گرم درهکتارطبق اطلاعیه ( قبل از نشاءکاری) استفاده می شود. درنوبت دوم نیزطبق نظرکارشناس، مبارزه انجام می گیرد و یا اینکه می توان از 20 کیلو گرم گرانول %10 استفاده نمود.

5-  فسفامیدون : این سم به صورت %50 SL ( مایع قابل حل در آب ) بوده و مقدار مصرف آن 5/1 لیتردرهکتار، قبل از نشاءکاری است.

6-  کارتاپ : این سم به صورت گرانول % 4 بوده و مقدارمصرف آن 30 کیلوگرم درهکتار5 - 4 روز قبل از نشاء برنج است.

7-    فنتیون : این سم به صورت گرانول % 5 است و مقدار مصرف آن 30 کیلوگرم درهکتارقبل از نشاء برنج است.

8-  فورادان 3% (گرانول ) : نوبت اول به میزان 15 کیلو گرم در هکتار، نوبت دوم 20 کیلوگرم در هکتار و نوبت سوم نیز 20 کیلوگرم در هکتار استفاده می شود.

9-  پادان 4% ( گرانول ) : نوبت اول 30 کیلوگرم در هکتار، نوبت دوم 35 کیلوگرم درهکتارو نوبت سوم نیز 35 کیلو گرم درهکتار استفاده می شود.

شب پره تک نقطه ای برنج :

         Pseudaletia  unipunctata

      Syn : Mythimna  extranea

               Leucania  extranea

               Sideritis  extranea

        Cirphis  extranea

مناطق انتشار :

پروانه تک نقطه ای در اکثر نقاط  جهان انتشار دارد. احتمالا" بومی آمریکا است؛ ولی در حال حاظر در اکثرکشورهای دنیا نظیرعراق، افغانستان، هندوستان، پاکستان، فیلیپین، استرالیا، چین، ژاپن، فرانسه، پرتقال و انگلستان انتشار دارد. در ایران اولین بار توسط برومند در سال 1342 شناسایی شد. در روسیه به آن کرم چمن و در آمریکا به آن کرم پیاده نظام  Army-Worm )) گفته می شود. به طور دوره ای جمعیت آن بالا رفته و خسارتی را به محصول وارد می نماید.

مرفولوژی ( شکل شناسی ) :

حشره بالغ شب پره ای است که طول آن در افراد ماده 5/17 و در افراد نر 13 میلیمتراست. رنگ عمومی بدن قهوه ای خاکستری یا زرد خاکستری است. بالهای رویی به رنگ خاکستری مایل به زرد تا قهوه ای روشن بوده و یک لکه کوچک سفید رنگ  کاملا"  مشخص در وسط آن می باشد و به همین سبب این حشره را شب پره تک نقطه ای می نامند. حاشیه خارجی بال جلویی مجهز به 7 تا 8 لکه سیاه رنگ با فواصل دورازهم در دو ردیف می باشد. بالهای زیری روشن تر از بالهای جلویی و دارای قاعده ی کاملا"  روشن با حاشیه خارجی تیره است.

تخم :

تخمهای این حشره گرد، شفاف، به رنگ زرد و دارای نقوش مشبک تیره وقطر آنها 5/ 0 تا 6/ 0 میلیمتر می باشد. تخم ها به صورت دسته ای توسط حشره گذارده می شود.

لارو:

طول لارو بعد از رشد کامل در حدود 33 تا 40 میلیمتر است رنگ آن زیتونی، ولی به رنگ های مختلف از سبزمایل به زرد تا سبز تیره هم دیده می شوند؛ ولی در سطح پشتی مجهز به نوارهای طولی هستند.

شفیره:

 شفیره خرمایی رنگ، به طول 15 میلیمتر ودرانتها مجهز به 42 خاراست که 2 تای وسطی بلند تراست.

طرز خسارت:

 لارو این آفت از شاخ وبرگ اندامهای هوایی بوته برنج تغذیه می کند وآنرا کاملا"  از بین می برد. لاروهای سن یک هر نسل فقط از پارانشیم برگها به خصوص بین رگبرگها تغذیه می نماید. درسنین بعدی تمام برگ را خورده وفقط  قسمتهای سخت آنرا باقی می گذارند. خسارت عمده آفت در آمریکا در تیرماه ومربوط به لاروهای نسل اول است. درگیلان صدمه عمده آفت دراوایل شهریورماه مشاهده گردیده است. در این هنگام لاروهای نسل اول آفت، خوشه های برنج را شدیدا"  مورد حمله قرار داده و براثر تغذیه از پوشش های نازک ولطیف دانه ها ( گلوم وگلومل ) وحتی خود دانه ها، موجب قطع و ریزش مقدارزیادی ازخوشه ها بر زمین می گردند. این آفت علاوه بر برنج؛ علف های هرزی نظیر جوموشی، علف هفت بند و گیاهان زراعی شامل یولاف، چاودار، گندم، جو، ارزن، ذرت خوشه ای، نیشکر، نخود، لوبیا، یونجه، شبدر و سویا را نیز مورد حمله قرار می دهد.

زیست شناسی :

 این حشره زمستان را به صورت لارو کامل و در مواردی شفیره در داخل خاک سپری می نماید. حشرات کامل در بهار ظاهر شده  واز نوش گلها و ترشهات عسلک و حتی اندامهای زایشی برنج تغذیه می کنند. در شرایط بندر انزلی، پروانه های آفت در اواخر بهار ظاهر شده و تا حدود تیرماه پروازشان به طول می انجامد. آنها پس از جفت گیری تخم گذاری می کنند. معمولا"  تخمها را در دستجات 20 تا 80 تایی در سطح زیرین برگها قرار می دهند. حشرات ماده پس از تخم گذاری روی تخمها را با ماده  لزجی می پوشانند دوره جنینی تخمها 4 تا 5 روز و دوره رشد لاروها 30 تا 32 روز است. لاروهای نوزاد اکثرا"  در بین غلاف مخفی هستند. و از سنین 2 یا 3 از حالت اختفا خارج می گردند و موقعیکه  به 15 سانتیمتر رسیدند روزها زیر کلوخه ها پنهان می شوند و شبها تغذیه می نمایند مهاجرت لارها از مزرعه ای به مزرعه  دیگر به صورت گروهی انجام می گیرد در گیلان لاروهای نسل اول در اواسط تیرماه درعمق 3 – 1 سانتیمتری سطح خاک زیر کلوخه های خاکی، زیر برگها و بقایای خشک گیاهی و یا بین ساقه های برنج  نزدیک  سطح خاک تبدیل به شفیره می شوند. دوره شفیرگی 10 تا 20 روز به طول می انجامد. حشرات کامل نسل اول در اوایل مردادماه ظاهر می شوند و پروانه های نسل دوم در اواسط شهریورماه ظاهر می گردند. این حشره 3 تا 4 نسل در سال دارد.

 روش های کنترل :

الف : دشمنان طبیعی :

لاروهای پارازیته شده پروانه تک نقطه ای برنج، توسط زنبور پارازیتوئید      Meteorus gyrator Thunberg از خانواده (Braconidae) توسط عباسپور در سال 1379 و 1380 از برنج کاری های نشتا رود، تنکابن و رامسر جمع آوری شده است. زنبورمذکور پارازیتوئید داخلی سنین مختلف لاروی شب پره تک نقطه ای برنج است. این پارازیتوئید سن 3 لاروی این آفت را ترجیح می دهد. هر زنبور ماده قادر است بطور میانگین 80 عدد لارو را در دوره  زندگی  یک ماهه خود پارازیته نماید. نسبت جنسی آن 1:1 است. همچنین آنها علاوه بر پارازیتوئید مذکور 3 گونه پارازیتوئید مرحله لاروی این آفت را شامل Compsilora cocinnat ،Cotasia rufricus Haliday   و Peribaea tibialias  از روی لارو پروانه تک نقطه ای از غرب مازندران گزارش کرده اند. حداکثر پارازیتیسم در روی لاروهای نسل سوم آفت اتفاق می افتد و این پارازیتوئید ها در برخی از سالها تا 50 درصد لاروها را از بین می برند. هر سه گونه پلی فاژ هستند و در صورت عدم دسترسی به لارو پروانه  تک نقطه ای به لاروهای سایر میزبانهای خود حمله می کند و بدین ترتیب نسل خود را حفظ می کند.

ب : کنترل فیزیکی :

 1- سوزاندن بقایای گیاهی در کاهش جمعیت لارو های زمستان گذران مؤثر است.

 2-  ایجاد گودالهایی در مسیر حمله  لاروها از یک قطعه به قطعه دیگر.

 3- پخش طعمه مسموم ویا گرد پاشی.

 4- سوزانیدن و یا از بین بردن علفهای هرز اطراف مزرعه برنج در خرداد ماه.

ج : کنترل شیمیایی :

برای کنترل لاروهای این آفت می توان از دیازینون 60 درصد امولسیون به نسبت 5/1 لیتر در هکتار و لاروین DF 80 به نسبت یک کیلوگرم در هکتار استفاده نمود. در استان گیلان بهترین موقع مبارزه با این آفت هنگام طغیان نسل اول، یعنی در اواخر خرداد ماه می باشد و پس از حدود 25 تا 30 روز یکبار دیگر نیز می توان سم پاشی را تکرار نمود.

سرخرطومی ریشه و طوقه برنج :                

 Rice  water  weevilrot  or  color  curculionid

Hydronomus   sinuaticolis   faust

مناطق انتشار :

سرخرطومی برنج انتشار جهانی دارد. در ایران اولین بار در سال 1348 از مزارع برنج منطقه ممسنی فارس توسط  شرفه و در سال 1349 بوسیله جواهری ودر سال 1350 توسط اقتداراز منطقه مذکورجمع آوری شده است. آنها همچنین بیولوژی این آفت را نیز مورد بررسی و مطالعه قرار دادند.

مرفولوژی  ( شکل شناسی ) :

حشره کامل :

سر خرطومی برنج سوسکی است با بدن کشیده، تخم مرغی، سیاه رنگ  و روی آن دارای پولک های خاکستری روشن می باشد. طول حشره تقریبا" دو برابر عرض آن است. شاخک ها باریک بوده و از نزدیک به انتهای خرطوم به آن متصل بوده و دارای رنگ قرمز متمایل به زرد است. ساقها خمیده و دارای برجستگیهای نوک داری در قسمت داخل می باشد.

تخم :

شکل تخم مانند دانه برنج و به رنگ سفید شفاف است و طول آن 6/0 تا 65/0 میلیمتر است.

لارو :

به رنگ سفید و بدون پا و اندازه آن 5 تا 12 میلیمتر بوده و روی مفاصل 2 تا 5 شکمی، دارای برجستگی مثلثی گوشتی است.

شفیره :

رنگ شفیره در ابتدا شیری و به تدریج قهوه ای روشن که به خروج سوسک قهوه ای تیره منجر می شود. طول بدن شفیره ها 6-4 میلیمتر می باشد.

طرزخسارت :

خسارت حشرات کامل به صورت ایجاد لکه های گرد یا بیضوی کوچک با خطوط زرد رنگ روی سطح برگ می باشد. خسارت حاصله خیلی کم بوده و در اکثرموارد نا محسوس است به هر حال عمده خسارت توسط لاروها به ریشه برنج وارد می شود. در نتیجه تغذیه، ریشه ها کوتاه، زرد قهوه ای یا قهوه ای تیره و نهایتا"  خشک می شوند و سبب بروز خطوط زرد رنگی به طول 5/0 تا 1 میلیمتر در خارج از ساقه می گردد و سپس موجب شکستن و خم شدن ساقه از 1 تا 2 روز بعد از تغذیه می شود. خسارت نسل اول بیش از نسل دوم است ظهور نسل اول مصادف با ظهور خوشه ها و ظهور نسل دوم مصادف با سفت و سخت شدن دانه ها است و این توأم با برداشت محصول می باشد. لارو های نسل اول پس از خروج از تخم از ریشه و طوقه تغذیه می کنند و در نتیجه بوته ها زرد و خشک می شوند.

حشرات بالغ شبها از پارانشیم برگها و روزها در پای بوته از ساقه تغذیه می کنند. این آفت معمولا" اهمیت اقتصادی زیادی نداشته ولی در سالهایی که میزان بارندگی زمستانه و بهاره در منطقه ممسنی از 500 میلیمتر تجاوز نماید خسارت آفت نسبتا"  زیاد و تا حدود 25- 20 درصد محصول می رسد

( اقتدار،1352 ). جمعیت سرخرطومی پس از انتقال نشاء از خزانه به بستر در حد زیادی بالا رفته و در مردادماه به اوج خود می رسد.    

زیست شناسی :

این حشره زمستان را به صورت لارو سن آخر در عمق 15 تا 30 سانتیمتری خاک مزارع برنج در حال آیش و علف های هرز سپری می کند. در خرداد به شفیره تبدیل و حدود اواسط خرداد تا اوایل تیرماه حشرات کامل ظاهر شده و پس از یک هفته تغذیه و جفتگیری، در اواسط  تا اواخر تیرماه تخمگذاری می کنند، حشرات ماده برای تخمگذاری به اطراف ریشه برنج نفوذ کرده و تخم های خود را با ماده چسبناکی که از خود ترشح می کنند به ریشه برنج می چسبانند، به طوری که با بیرون کشیدن بوته های برنج از زمین اکثرا" تخم ها آسیبی نمی بینند. این حشره 6 تا 8 عدد تخم می گذارد که به نظر می رسد باید بیش از اینها تخم ریزی نماید. مدت نشو ونمای جنینی 7 تا 10 روز بوده و بعداز سپری شدن این مدت لاروهای سن یک آفت که شیری رنگ می باشند از پوسته تخم خارج می شوند، اوج جمعیت لاروها و خسارت آفت اوایل مرداد تا اوایل شهریورماه صورت می گیرد ( خواجه زاده و همکاران، 1377 ). بنابراین دوره یک نسل حدود 34 تا 42 روز به طول می انجامد. حشرات کامل نسل دوم پس از جفتگیری دراواخرشهریورماه شروع به تخمریزی دراطراف ریشه و طوقه می نمایند، این لاروها اکثرا"  در دستجات 150 تا 200 عددی در قسمت های مرطوب خاک جمع شده و در نقاط خشک مزرعه کمتر یافت می شوند. این نکته در مبارزه بسیار مؤثر است و باید آنرا مد نظر قرار داد. این آفت در سال دو نسل دارد.

روشهای کنترل :

الف کنترل زراعی :

1-  شخم زمین اصلی : شخم زمین قبل از انتقال نشاءها  در اواخر خردادماه و در زمان شفیرگی باعث نابودی تعدادی از آنها می شود.

2-  تناوب زراعی : اجرای تناوب زراعی با محصولات علوفه ای یا جالیزی، زیرا آفت علاقه خاصی به تغذیه از برنج نشان می دهد. و در اثر نبود میزبان اصلی از بین می رود.

3-  شخم پس از برداشت : بعد از برداشت محصول در نواحی کاملا"  آلوده، انجام شخم باعث کاهش جمعیت آفت در سال بعد می شود چون حشره زمستان را به صورت لارو در زمین به سر می برد لذا انجام آن توصیه می گردد.

4-    آیش قرار دادن شالیزار .

طبق بررسی هایی که اقتدار ( 1352 ) بعمل آورده است رعایت تناوب زراعی و آیش گذاردن مؤثرترین روش مبارزه علیه سرخرطومی برنج می باشد.

ب : کنترل شیمیایی :

با توجه به کارایی بالای روشهای زراعی در کاهش جمعیت آفت و همچنیین اثرات زیان آورکاربرد مواد شیمیایی روی فون آنتموفاژها و آنتموپاتوژنهای آگرو اکوسیستم برنج و همین طوراثرات سوء زیست محیطی، مبارزه شیمیایی علیه این آفت توصیه نمی شود ( خواجه زاده و همکاران، 1377 ).

به هر حال در صورت نیاز، برای مبارزه شیمیایی علیه حشرات کامل در مردادماه می توان به ترتیب از سموم زیر استفاده نمود :

1-    تیودان 35 %  : به نسبت دو در هزار.

2-    نواکرون : به نسبت دو در هزار.

3-    لیندین 25 % : به نسبت دو در هزار.

ضمنا" برای از بین بردن لاروهای سرخرطومی که بخصوص در آبان ماه در مزرعه برنج فعالیت دارند اقتدار سموم گامکسان 12 درصد ( به میزان 12 کیلوگرم در هکتار )، آلدرین 40 %  ( به میزان 10 کیلوگرم در هکتار ) و نواکرون ( 3 لیتر در هکتار ) را مورد بررسی قرار داده و نتایج حاصله از آنها مساوی و قابل توصیه بوده است ولی چون مصرف سموم کلره گامکسان و آلدرین ممنوع شده است لازم است سموم مجاز دیگری برای مبارزه آفت در مرحله لاروی آزمایش شود. ولی باید سعی شود حتی المقدور با روشهای زراعی، جمعیت آفت کنترل شود.